Аригбөх

Тойм

Аригбөх бол Тулуйн отгон хүү бөгөөд эзэнт гүрний эрх баригч давхарга Хятаджихын эсрэг Монголын уламжлалт үнэт зүйлсийн сүүлчийн томоохон дэмжигч юм. 1260–1264 онд ах Хубилай хаантай хийсэн иргэний дайн нь зөвхөн хувийн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл бус, Монголчууд ямар эзэнт гүрэн болох вэ гэдгийн төлөөх тэмцэл байв: өвөг дээдсийнхээ тал нутгийн уламжлалд тулгуурласан эзэнт гүрэн үү, эсвэл эзэлсэн соёл иргэншлийнхээ засаг захиргаа, соёлыг хүлээн авсан эзэнт гүрэн үү. Тэр ялагдаж, ингэснээр хариулт шийдэгдсэн.

Эрх мэдэлд гарсан нь

1259 онд Мөнх хааныг нас барахад Аригбөх Монголын төв нутагт байсан хамгийн ахмад Монгол ноён байв. Хятадад аянд байсан Хубилай, Персэд байсан Хүлэгү нар эзгүй байхад Монголд суурьтай язгууртнуудын хуралдай Аригбөхийг их хаанаар өргөмжилсөн. Хубилай Хятадын соёлыг хүлээн авч, Хятадын нутгаас захирахыг илүүд үзэж байгаад сэтгэл түгшсэн олон уламжлалч Монгол язгууртан түүнийг дэмжсэн.

Хубилай Хятадад өөрийн хуралдайгаар өөрийгөө их хаан хэмээн зарласнаар хариулж, эзэнт гүрэн иргэний дайнд нэрвэгдсэн.

Засаглал ба үйл хэрэг

Аригбөхийн Хубилайтай хийсэн дөрвөн жилийн тэмцэл голдуу Монголын тал нутаг болон Төв Азид өрнөсөн:

• Тэрээр эзэнт гүрний нийслэл Хархорум зэрэг Монголын уламжлалт төв нутгийг хяналтандаа байлгаж, Монголын олон ахмад жанжны үнэнч байдлыг олж авсан.
• Эхэндээ Цагаадайн улсын Алгу хааны дэмжлэгийг авсан ч Алгу хожим Хубилайн талд шилжсэн нь Аригбөхийн байр суурийг эрс сулруулсан.
• Тал нутгийг Монголын хүч чадлын эх сурвалж гэж үзэж, харьяат ард түмнээс суурин засаг захиргааны тогтолцоо зээлэн авахад итгэлгүй ханддаг Монголын уламжлалч хандлагыг төлөөлж байв.
• Алгу урвасны дараа Төв Азиас хангамжийн зам тасарснаар түүний цэрэг удаан хугацааны ажиллагаа явуулах боломжгүй болсон.

1264 он гэхэд түүний байр суурь тэвчихийн аргагүй болжээ. Цэрэг нь сульдаж, холбоотнууд нь орхиж, Хубилайн мэдэлд байсан Хятадын хөдөө аж ахуй, худалдааны нөөц ахдаа давуу байдал олгосон. Аригбөх 1264 онд Хубилайд бууж өгсөн.

Өв

Хубилай ялагдсан дүүдээ харьцангуй зөөлөн хандсан ч Аригбөх 1266 онд тодорхойгүй нөхцөлд нас барсан. Зарим сурвалж өвчнөөр нас барсан гэдэг бол зарим нь түүний үхэл байгалийн бус байсан байж магадгүй гэж сануулдаг.

Аригбөхийн ялагдал Монголын эзэнт гүрний мөн чанарын гол зөрчлийг шийдсэн. Эзэнт гүрэн засаг захиргаагаараа Хятад, соёлоороо олон үндэстэн, зөвхөн эрх баригч давхаргаараа Монгол байх болсон. Түүний төлөөлж байсан тал нутгийн уламжлалчид хожим Төв Азиас Хубилайтай олон арван жил дайтсан Хайду зэрэг удирдагчдын дор үйл хэргээ үргэлжлүүлсэн ч эзэнт гүрний төвийг дахин хэзээ ч эзлэхэд ойртсонгүй.

Түүний түүх бол Монголын байлдан дагууллын цар хүрээ аль хэдийн хадгалах боломжгүй болгосон амьдралын хэв маягийг хамгаалж, түүхийн ялагдсан талд үлдсэн хүний түүх юм.