Тойм
Богд хаан буюу Лхаст төрсөн VIII Жибзундамба хутагт Агваанлувсанчойжинямданзанванчигбалбар 1911 оноос 1924 онд нас барах хүртлээ тусгаар Монголын шашин төрийг хослон барьсан захирагч байв. Тэрээр Монголын буддын шашны дээд тэргүүн, шинээр тусгаар тогтносон Монгол улсын төрийн тэргүүн байсан. Түүний засаглалд Чин улсаас тусгаар тогтнолоо тунхагласан, Дэлхийн нэгдүгээр дайны үймээнт жилүүд, Хятадын хяналт дахин тогтсон, барон фон Унгерн-Штернбергийн удирдсан Цагаан Оросын эзлэн түрэмгийлэл, эцэст нь түүнийг нас барсны дараа Зөвлөлтийн нөлөөн дор Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс байгуулагдахад хүргэсэн 1921 оны хувьсгал багтсан. Тэрээр Монголын сүүлчийн хаан байв.
Гарал ба шашны эрх мэдэл
VIII Жибзундамба хутагтыг бага насанд нь Төвдөд VII Жибзундамбын хувилгаан хэмээн тодруулж, Монголын буддын шашны хамгийн дээд ариун суудалд залахаар Монголд авчирсан. Жибзундамбын шугам XVII зуунд Түшээт хан Гомбодоржийн хүү, авьяаслаг эрдэмтэн, урлагийн их хүн анхны Жибзундамба Занабазараас хойш Монголын шашин шүтлэгийн оюун санааны төв байсаар ирсэн. XIX зууны сүүл гэхэд энэ байгууллага асар их эрх мэдэл, баялаг, ард түмний хүндэтгэлийг олсон тул Богд хаан Монголын тусгаар тогтнолын аливаа хөдөлгөөний жам ёсны бэлгэдэл тэргүүн болох байв.
Тэрээр хувийн хүсэл тачаал, сонин зан ааш ихтэй хүн гэдгээрээ алдартай байсан бөгөөд ховор амьтан, архи дарс, сүр жавхлант ёслолд дуртай байсныг дурдсан тэмдэглэл бий. Гэвч тэрээр жинхэнэ шашны эрдэм, улс төрийн мэдрэмжтэй хүн байв. Хожим насандаа хараагүй болсон ч нас барах хүртлээ улс төрд идэвхтэй оролцсоор байсан.
Засаглал ба үйл хэрэг
Богд хааны төрийн тэргүүнээр ажилласан арван гурван жил Монголын түүхэн дэх хамгийн үймээнтэй үеийн нэг байв:
- 1911 онд Хятадын хувьсгалын дараа Чин улсын эрх мэдэл нурахад Монголын язгууртан, лам нарын удирдлага тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, түүнийг шашин төрийг хослон барьсан Монгол улсын Богд хаан хэмээн өргөмжилсөн. Энэ тунхаглал Чин улсын хоёр зуун жилийн ноёрхлыг зогсоосон
- Тэрээр Ерөнхий сайд Намнансүрэнтэй хамтран Оросын дипломат хүлээн зөвшөөрлийг олж, 1912 оны Орос-Монголын гэрээ байгуулагдсан
- Орос, Хятад, Монголын хооронд байгуулсан 1915 оны Гурван улсын гэрээ Монголыг Хятадын ноёрхол дахь автономит байдалд хүртэл бууруулсан нь бүрэн тусгаар тогтнолд том ухралт байв
- 1919 онд Сюй Шүжэний удирдсан Хятадын цэрэг Монголыг эзэлж, Монголын автономийг устгасан; 1920 онд Унгерн-Штернбергийн Хүрээ рүү хийсэн анхны довтолгоо бүтэлгүйтсэний дараа Хятадууд Богд хааныг гэрийн хорионд оруулсан
- 1921 онд Цагаан Оросын барон фон Унгерн-Штернбергийн цэрэг Хятадуудыг хөөж, Богд хааны эрх мэдлийг богино хугацаанд сэргээсэн боловч Унгерн-Штернберг өөрөө харгис эзлэн түрэмгийлэгч болсон
- Зөвлөлтийн цэргийн дэмжлэгтэй Монголын Ардын хувьсгалт цэрэг 1921 оны 7-р сард Унгерн-Штернбергийг хөөсөн. Богд хааныг нэрлэсэн хязгаарлагдмал эрхт хаанаар сэргээсэн боловч бодит эрх мэдэл хувьсгалт засгийн газрын гарт байв
- Тэрээр 1924 оны 5-р сарын 20-нд нас барсан. Хувьсгалт засгийн газар цаашид хувилгаан тодруулахгүй гэж зарлаж, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхагласан; түүний залгамжлагчийг хайхыг эцэслэн хориглосон шийдвэр 1928 онд гарсан
Өв
Богд хаан бол тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнд нэр, ариун эрх мэдлээ өгч, ер бусын үймээн самууны дундуур Монголын үндэсний онцлог оршин тогтнохын бэлгэдэл болсон Монголын орчин үеийн түүхийн хамгийн чухал зүтгэлтнүүдийн нэг юм. 1924 онд түүнийг нас барснаар Зөвлөлтийн ивээл дор Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бүрэн тогтож, шашин төрийг хослон барьсан үе дуусгавар болсон. Социализмын дараах Монголд түүнийг үндэсний зүтгэлтний хувьд цагаатгасан бөгөөд түүний ордон, цуглуулгыг хадгалсан Улаанбаатар дахь Богд хааны ордон музейд түүний дурсгалыг хүндэтгэдэг. 1991 онд олон нийтэд тодруулсан IX Жибзундамба Монголд суурьшиж, 2012 онд тэнд таалал төгссөн; 2023 онд Далай лам нэгэн Монгол хүүг X Жибзундамба хэмээн танилцуулсан.