Тойм
Күчүм хаан бол Сибирийн хант улсын сүүлчийн захирагч хаан бөгөөд XVI зуунд Оросын Сибирь рүү тэлэхийн хамгийн хүчтэй эсэргүүцэгчдийн нэг юм. Зүчийн хүү Шибанаас гаралтай Шибаны удмын ханхүү тэрээр Сибирийн хаан ширээг Тайбугын булаан эзлэгчдээс эргүүлэн авч, дараа нь бараг хорин жил үргэлжилсэн партизан дайныг Оросын казакуудын эсрэг хийсэн. Ермак Тимофеевичийн удирдсан казак байлдан дагуулагчдыг эсэргүүцсэн нь эцэстээ бүтэлгүйтсэн ч түүнийг баруун Сибирийн ард түмний түүхэнд мөнхийн байр суурь эзлүүлсэн.
Эрх мэдэлд гарсан нь
Ибак хааны ач Күчүм 1550-иад оны дундаас Чингисийн удмын бус Тайбугын угсааны захирч байсан хант улсад Шибаны удмын Чингисийн хууль ёсны эрхийг нэхэмжлэн сорилт эхлүүлсэн. Олон жилийн мөргөлдөөний (1556–1563) дараа тэрээр 1563 онд Ядигар хааныг ялж алан, Сибирийн хаан болсон. Тэрээр эхлээд Ядигарын тохиролцсон Москвагийн алба гувчуурыг үргэлжлүүлж байгаад 1570-аад оны эхээр төлөхөө зогсоож, бие даан захирах санаатайгаа илэрхийлсэн.
Засаглал ба үйл хэрэг
Күчүм хааны засаглал Оросын довтолгоо түүнийг устгахаас өмнө Сибирийн хант улсыг өөрчилсөн:
- Баруун Сибирийн ой хээрийн бүсэд Шибаны удмын хатуу хяналтыг тогтоосон
- Бухараас лалын шашны лам нарыг авчирч, бүс нутгийн уугуул ард түмний дунд лалын шашныг идэвхтэй дэлгэрүүлж, хант улсад илүү тод исламын онцлог өгсөн
- Цэргийн байр сууриа бэхжүүлэхийн тулд хөрш ард түмэн, овгийн холбоодтой холбоо тогтоосон
- 1582 онд Строгановын худалдаачин гэр бүл IV Иваны зөвшөөрлөөр Ермак Тимофеевичийн удирдсан казакуудын цэргийг Сибирь рүү илгээсэн. Тоон давуу байдлыг үл харгалзан Күчүм казакуудын галт зэвсгийг үр дүнтэй ялж чадаагүй бөгөөд Ермак хант улсын нийслэл Искерийг (Сибирь) эзэлсэн
- Нийслэлээ алдсаны дараа Күчүм дагаар орохоос татгалзсан. Тэрээр тал хээр, тайга руу ухарч, дахиад арван таван жил партизан дайн хийсэн
- 1585 оны 8-р сард түүний дайчид Эрчис мөрөн дээрх Ермакийн хуаран руу отолт хийж, Ермак довтолгооны үеэр живж үхсэн
- 1598 онд Урминий тулалдаанд эцэслэн ялагдах хүртлээ эсэргүүцлээ үргэлжлүүлсэн
Ялагдсаныхаа дараа Күчүм Оросын дагаар орох саналаас татгалзаж, тэр жилдээ тал хээрт дайснуудад алагдсан эсвэл өөр шалтгаанаар нас барсан.
Өв
Күчүмийн Сибирийг Ермакийн казакууд эзэлсэн нь баруун Сибирийг Оросын колоничлолд нээсэн бөгөөд Оросын тэлэлтийн түүхэн дэх хамгийн үр дагавартай үйл явдлын нэг юм. Күчүмийн хамгаалж байсан нутаг эцэстээ Номхон далай хүртэл үргэлжилсэн Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг болсон. Түүний олон арван жилийн эсэргүүцэл энэ хувиргалтыг хойшлуулсан ч сэргийлж чадаагүй. Түүнийг баруун Сибирийн уугуул ард түмэн болон Сибирийн Татаруудын үр удмын дунд Оросын колоничлолыг эсэргүүцсэн бэлгэдэл хэмээн дурсдаг. Түүний үхэл Сибирийн тал нутаг дахь Шибаны удмын сүүлчийн захирагч угсааг төгсгөсөн.