Өгөдэй хаан

Тойм

Өгөдэй хаан бол Чингис хааны гурав дахь хүү бөгөөд Монголын эзэнт гүрний хоёр дахь их хаан юм. 1229 онд хуралдайгаар сонгогдсон тэрээр урьд өмнө байгаагүй хамгийн том эзэнт гүрнийг өвлөн авч, бараг бүх зүгт улам тэлсэн. Түүний үед Монголчууд Хятадын умард нутгийн эзлэлтийг дуусгаж, Төв Азиар дамжин Зүүн Европ руу довтолж, Солонгос, Перс хүртэл нөлөөгөө тэлсэн. Эцгийнхээ цэргийн хүчийг байнгын нийслэл, төвлөрсөн хүнд суртал, албан ёсны татварын тогтолцоотой ажиллаж буй эзэнт гүрэн болгон хувиргасан захирагч нь тэр юм.

Эрх мэдэлд гарсан нь

Чингис хаан нас барахаасаа өмнө Өгөдэйг залгамжлагчаараа сонгож, гурав дахь хүүдээ эзэнт гүрнийг нэгдмэл байлгах зан чанар, улс төрийн ур чадвар байгааг олж харжээ. Өгөдэй өгөөмөр зан, Монголын язгууртнуудын өрсөлдөгч бүлгүүдийн хооронд зуучлах чадвар, засаглалд практик хандлагаараа алдартай байв. Тулуйн хоёр жилийн төр хамаарлын дараа 1229 онд хуралдай түүнийг санал нэгтэйгээр сонгосон.

Засаглал ба үйл хэрэг

Өгөдэйн засаглал Монголын эзэнт гүрний тэлэлтийн оргил үе байв:

• Алтан улс (1231–1234): Эцгийнхээ дуусгаагүй дайныг Хятадын умард нутаг дахь Зүрчидийн Алтан улсын эсрэг үргэлжлүүлж, нийслэл Кайфэнийг эзэлж, улсыг бүрмөсөн мөхөөсөн. Ингэснээр Хятадын умард нутаг бүхэлдээ Монголын мэдэлд орсон.
• Европын аян (1236–1242): Ач хүү Бат болон жанжин Сүбээдэйг Европ руу урьд өмнө илгээж байгаагүй хамгийн том Монгол цэргийн хамт баруун зүг илгээсэн. Польш, Унгар, Морави сүйрэлд орсон. Монголчууд Адриатын эрэгт хүрч, Өгөдэйн нас барсан мэдээ ирэхэд л буцсан.
• Солонгосын хойг: Корё улсын эсрэг хэд хэдэн аян хийж, алба гувчуур төлүүлсэн.
• Хархорум: Орхоны хөндийд Монголын анхны байнгын нийслэл Хархорумыг байгуулж, эзэнт гүрэнд анх удаа тогтмол засаг захиргааны төв бий болгосон.
• Тооллого ба татвар: Эзлэгдсэн нутгуудад тогтмол тооллого хийлгэж, албан ёсны татварын тогтолцоо бий болгосноор санамсаргүй олзыг зохион байгуулалттай орлогоор сольсон.
• Өртөөг өргөтгөсөн нь: Өртөөний сүлжээг эзэнт гүрэн даяар эрс өргөтгөж, мянга мянган бээрийн зайд хурдан харилцах боломжийг бүрдүүлсэн.

Өгөдэй мөн архи ихээр уудгаараа алдартай байсан нь зөвлөхүүд, ойр дотныхныг нь засаглалын турш нь санаа зовоож байв. Персийн түүхчдийн тэмдэглэснээр тэрээр 1241 оны 12-р сард шөнөжин архидсаны дараа нас барсан; «Монголын нууц товчоо»-нд түүний архинд орсондоо харамсаж буй үг тэмдэглэгдсэн байдаг.

Өв

Өгөдэйн 1241 оны 12-р сард нас барсан нь Монголчууд Европоос буцах шууд шалтгаан болсон. Түүний жанжид баруун зүг цааш довтлохоор бэлэн байх үед энэ мэдээ ирсэн юм. Баруун Европ Монголын тасралтгүй довтолгоог тэсэж чадах байсан эсэх нь түүхчдийн дунд одоо ч маргаантай.

Түүний засаглал Монголын эзэнт гүрнийг зөвхөн байлдан дагуулах бус, захирах ч боломжтой гэдгийг харуулсан. Түүний бий болгосон нийслэл, тооллого, татварын тогтолцоо, өргөтгөсөн өртөө зэрэг институци залгамжлагчдад нь бүхэл тивийг хамарсан олон үндэстний эзэнт гүрнийг захирах хэрэгслийг өгсөн.

Түүний удам Өгөдэйн салаа нэг үеийн турш эзэнт гүрний төв засаг захиргааг барьж байгаад Мөнх хааны үед Тулуйн удамд байраа алдсан. Түүний ач Хайду хожим Өгөдэйн удмын эрхийг сэргээхийн төлөө Хубилай хаантай гуч орчим жил дайтсан нь эзэнт гүрний задралд ихээхэн нөлөөлсөн.