Түрэгийн хаант улсууд
Караханидууд бол Исламыг хүлээн авсан анхны түрэг угсаа юм. Овог аймгийн гарал нь маргаантай (Карлук, Чигил, Ягма гэсэн саналууд бий) хаад нь IX зууны сүүлээс Баласагун, Кашгарын орчмын нутгийг захирч байв. Сатук Бугра хаан X зуунд Исламд орсон бөгөөд 999 онд түүний гуч нар Бухарыг эзэлж, Саманидын улсыг мөхөөсөн. Угсаа хос хаант улс байдлаар захирч байв: зүүнд Арслан Хара хаган цолтой ахлах хаган, баруунд Бугра Хара хаган цолтой дэд хаган. 1040 оны орчим угсаа Самаркандын Баруун хаант улс, Баласагун, хожим Кашгарын Зүүн хаант улс хэмээн эцэслэн хуваагдсан. 1089 онд Сэлжүкүүд Баруун хаадыг вассал болгосон; 1134–1141 оны хооронд Хар Хятадууд хоёр салааны аль алиных нь дээд эзэн болсон. Зүүн салаа 1211 онд Кашгарт тасарч, Баруун салааг 1212 онд Хорезмшах мөхөөсөн. Караханидын үед Баласагуны Юсуф «Кутадгу билиг»-ийг (1069–1070) бичиж, Махмуд Кашгари Караханид захирагчдыг хаган хэмээн нэрлэсэн «Диван лугат ат-түрк»-ийг зохиосон. Сурвалжууд олон нэр, оноор зөрдөг; энэ хуудсанд хуучин угсааны жагсаалт болон зоосны сурвалжийн аль алинд нь нэрлэгдсэн хаадыг жагсаав.
3 захирагч
Караханидын эртний хаад зөвхөн тэднээс хэдэн зууны дараа бичигдсэн лалын уламжлалаар мэдэгддэг бөгөөд тэдний нэр, дараалал, он тодорхойгүй. Исламд ороод Кашгарыг эзэлсэн Сатук Бугра хаан бол амьдрал нь харьцангуй баримттай мэдэгддэг анхны хаан юм. Орчин үеийн зарим жагсаалт Сатукийн эцэг гэгддэг Базир Арслан хааныг нэмдэг; түүний тухай нотолгоо сул тул энд оруулаагүй.
Хожмын уламжлалд Караханидын анхны хаган хэмээн нэрлэгдэж, 840 онд Уйгурын хаант улс мөхсний дараа цолыг авсан гэгддэг; түүний гарал, он тодорхойгүй.
Намтрыг уншихКашгарт захирч, лалын худалдаачдыг Артушид суурьшихыг зөвшөөрсөн Сатук Бугра хааны авга; Исламд орсон Сатук түүнийг түлхэн унагасан.
Намтрыг уншихАбд ал-Карим нэрийг авч Исламыг хүлээн авсан Караханидын анхны хаан; авгаасаа Кашгарыг булаан авч, Тарим, Тянь-Шаны түрэгүүдийг Исламд оруулах үйлсийг эхлүүлсэн.
Намтрыг унших7 захирагч
Сатукийн удам хоёр салаанд хуваагдсан: ач Алиас нь гаралтай Алидууд, ач Хасан (Харун)-аас нь гаралтай Хасаны салаа. 991–999 онд тэд Саманидын нутгийг эзэлсэн; Бухар 999 онд эцэслэн унаж, Амударья Газнавидуудтай хиллэх зааг болсон. Дээд цол 1040 оны орчим улс хуваагдах хүртэл хоёр салааны хооронд, ихэвчлэн иргэний дайнаар шилжиж байв. Энэ үеийн хоёр хүчирхэг ханхүү доод цол барьж байсан тул ах дүүсийнх нь намтарт багтсан: 999 онд Бухарыг эзэлсэн Наср илиг, 1020–1034 оны орчим Бухар, Самаркандыг барьж байсан Али тегин.
Сатукийн хүү; түүний үед, 960 онд түрэгүүдийн 200 000 орчим өрх Исламд орсныг лалын түүхчид тэмдэглэсэн бөгөөд Буддын шашинт Хотантай удаан үргэлжилсэн дайн эхэлсэн.
Намтрыг уншихСатукийн ач, зүүн нутгийн ахлах хаан; үеэл Хасантайгаа хамт Саманидын нутаг руу довтлох үйлсийг удирдаж, хөвгүүд нь түүнийг дуусгасан.
Намтрыг уншихСатукийн ач, Хасаны салааг үндэслэгч; Испиджаб, Самаркандыг эзэлж, 992 онд Саманидын нийслэл Бухарт орсон ч өвдөж, буцах замдаа нас барсан.
Намтрыг уншихАлийн хүү, Баласагун дахь дээд хаан; 1017–1018 оны орчим бөө мөргөлт түрэгүүдийн их довтолгоог няцааж, дүү Мансуртайгаа тулалдаж, Газнийн Махмудтай энхийг сахисан.
Намтрыг уншихАлийн хүү; ах Ахмадтайгаа хийсэн иргэний дайны дараа ахлах цолыг олж, 1024–1025 он хүртэл барьсан бөгөөд нэг үеийн хугацаанд Алидын сүүлчийн дээд хаан болсон.
Намтрыг уншихХарун Бугра хааны хүү, дээд цолыг барьсан Хасаны салааны анхны хаан; хоёр орчим жил захирсан.
Намтрыг унших1006 оны орчим Буддын шашинт Хотаныг эзэлж, ах дүү Али тегиний эсрэг Газнийн Махмудтай холбоотон болж, 1026–1032 онд дээд хаан байсан Хасаны салааны Кашгарын захирагч.
Намтрыг унших16 захирагч
1040 оны орчим Насрын хүү Ибрахим Али тегиний хөвгүүдээс Мавераннахрыг булаан авч, Самаркандыг нийслэл болгосноор угсаа эцэслэн хуваагдсан. Баруун хаад 1089 онд Сэлжүкийн султанууд, 1141 оны Катваны тулалдааны дараа Хар Хятадын гүрхны вассал болсон ч 1212 онд Хорезмшах Мухаммад угсааг тасалтал хаан ширээ, зоосоо хадгалсан. Зөвхөн зоосны сурвалжид, эсвэл зөвхөн хуучин жагсаалтад нэрлэгдсэн хэд хэдэн богино хугацааны хаадыг тусад нь жагсаалгүй, хөршийнх нь намтарт дурдав.
Наср илигийн хүү; олзноос оргож, Али тегиний хөвгүүдээс Мавераннахрыг булаан авч, Самаркандыг Баруун хаант улсын нийслэл болгон, гуч шахам жил захирсан.
Намтрыг уншихИбрахимын хүү; ах дүүсээ ялж хаан ширээг авч, 1072 онд султан Алп Арслан алагдсан Сэлжүкийн довтолгоог даван туулж, Мелик-шахтай энх тогтоосон.
Намтрыг уншихНасрын дүү; Самаркандыг богино хугацаанд захирсан бөгөөд яруу найрагчдыг ивээн тэтгэгч хэмээн дурсагддаг.
Намтрыг уншихХызрын хүү; 1089 онд Мелик-шахад олзлогдож, Сэлжүкийн вассал болон хаан ширээндээ эргэн суусан ч 1095 онд Самаркандын лалын эрдэмтэд түүнийг тэрс үзэлтэй хэмээн буруутгасны дараа цаазлагдсан.
Намтрыг уншихАхмадыг цаазалсны дараах үймээний үед, 1097 онд Самаркандыг богино хугацаанд захирсан Ибрахим Тамгач хааны ач.
Намтрыг уншихСулайман болон зүүн нутгийн ханхүү Жибраил хоёрын хооронд Сэлжүкийн дээд эрхийн доор Самаркандыг богино хугацаанд захирсан хаан.
Намтрыг уншихСамаркандыг эзлээд Сэлжүкийн Хорасан руу довтолсон зүүн угсааны ханхүү, Таласын хаан; 1102 онд Санжарт ялагдаж, цаазлагдсан.
Намтрыг уншихСанжарын томилсон Самаркандын хаан; гуч шахам жил захирч, Бухарт 1127 онд дууссан Калян минаретыг бариулсан; 1130 онд Санжар түүнийг огцруулсан.
Намтрыг уншихМухаммад Арслан хааныг унасны дараа Санжарын Самаркандад суулгасан хаан; хоёр орчим жил захирсан.
Намтрыг уншихМухаммад Арслан хааны хүү, Санжарын зээ; 1137 онд Ходжентод, 1141 онд Санжартай хамт Катванд Хар Хятадад ялагдаж, Хорасан руу зугтсан бөгөөд Санжарыг олзлогдсоны дараа тэнд захирсан.
Намтрыг уншихМахмудын дүү; Катваны тулалдааны дараа Хар Хятадууд түүнийг Самаркандын хаан ширээнд суулгасан; 1156 онд Карлуктай тулалдаанд алагдсан.
Намтрыг уншихХасан ибн Алийн хүү; Ибрахимыг нас барсны дараа Самаркандын хаан ширээнд сууж, Хар Хятадын дээд эрхийн доор Мавераннахрын Карлук ноёдтой тулалдсан.
Намтрыг уншихАли Чагры хааны дүү; Хар Хятадын дор арван жил Самаркандыг захирч, Карлук ноёдтой тэмцлээ үргэлжлүүлсэн.
Намтрыг уншихМасудын хүү; Хар Хятадын дор Тамгач хаан цолтойгоор 1178 он хүртэл Самаркандыг захирсан.
Намтрыг уншихХар Хятадын дор хорин тав орчим жил Самаркандын хаан байсан; перс хэлээр шүлэг бичиж, Коран судрыг гараар хуулж, Улуг султан ас-салатин цолыг анх барьсан хаан.
Намтрыг уншихБаруун хаант улсын сүүлчийн хаан; Хар Хятадаас Хорезмшах Мухаммадын талд шилжиж, охинтой нь гэрлэсэн ч дараа нь Самаркандын бослогыг дэмжиж, 1212 онд хот унахад цаазлагдсан.
Намтрыг унших11 захирагч
Юсуф Кадыр хааны Хасаны салаа ахлах цолыг хадгалж, зүүн нутгийг Баласагун, Кашгараас захирсан. Зүүн хаад Сэлжүкийг 1089 оноос хойш богино хугацаанд л хүлээн зөвшөөрсөн. 1134 оны орчим Хар Хятадууд Баласагуныг эзэлж, Зүүн хаад 1211 онд угсаа тасартал Кашгараас тэдний вассал болж захирсаар байв. Зүүн хаант улсын он бол сурвалжийн хамгийн тодорхойгүй хэсэг: хуучин жагсаалт болон зоосны сурвалж хорь хүртэл жилээр зөрдөг тул зөрсөн тохиолдолд намтруудад хоёуланг нь өгөв.
Юсуф Кадыр хааны хүү; 1032 оноос дээд хаан, 1042 онд төрөл садандаа хуваан өгсөн Зүүн хаант улсын анхны хаан; 1056 онд дүү Мухаммадад түлхэн унагагдсан.
Намтрыг унших1056 онд Зүүн хаант улсыг булаан авсан Сулайманы дүү; жил орчмын дараа хордуулагдсан.
Намтрыг уншихМухаммад Бугра хааны хүү; 1057 онд хаанаар өргөмжлөгдөж, удалгүй Барсханы захирагч Инал тегинтэй хийсэн дайнд алагдсан.
Намтрыг уншихСурвалжуудад нэр нь Махмуд эсвэл Юсуф хэмээн өөр өөр байдаг Зүүн хаант улсын хаан; «Кутадгу билиг» бичигдсэн жилүүдэд Баласагун, Кашгарыг захирсан.
Намтрыг уншихТогрул Хара хааны хүү; Сулайманы хүү Хасан хаан ширээг эзлэхээс өмнө хоёр орчим сар захирсан.
Намтрыг уншихХорин тав орчим жил Зүүн хаант улсыг захирч, нутгаа Куча хүртэл тэлж, 1089 оноос хойш Сэлжүкийн дээд эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн хаан; «Кутадгу билиг»-ийг ихэвчлэн түүнтэй адилтгадаг Табгач Бугра хаанд өргөсөн.
Намтрыг уншихХасан Бугра хааны хүү; Зүүн хаант улсыг Кашгараас захирч, 1128 оны орчим баруун тийш нүүж явсан Хар Хятадууд Кашгарыг эзлэхийг оролдоход тэднийг ялсан.
Намтрыг уншихАхмадын хүү; 1134 оны орчим Карлук, Канглын эсрэг Елюй Дашийг урьж, хот болон цолоо түүнд алдсан Баласагуны хаантай ихэвчлэн адилтгадаг.
Намтрыг уншихХар Хятадын дор Арслан хаан цолтойгоор Кашгарт захирсан Зүүн хаант улсын хаан; түүний засаглалын тухай бага тэмдэглэгдсэн.
Намтрыг уншихЗүүн хаант улсын сүүлчийн захирсан хаан; 1204 онд Кашгар, Хотан Хар Хятадын эсрэг босож, тэрээр өв залгамжлагч нь барьцаанд байх үед 1205 онд нас барсан.
Намтрыг уншихЗүүн Караханидын сүүлчийн ханхүү; Хар Хятадад барьцаанд байгаад 1211 онд суллагдсан ч захирч амжаагүй байхад Кашгарын язгууртнуудад алагдсан.
Намтрыг уншихЦааш судлах
