Эзэнт гүрний болон хүндэтгэлийн хэрэглээ
Манж Чин улсын эзэн хаадыг Шинжаан дахь түрэг лалын шашинт харьяатууд болон Төв Азийн хөрш лалын хант улсууд «Хакан-и Чин» буюу Хятадын хаган хэмээн нэрлэдэг байв. Энэ нь Чин улс өөрөө нэхэмжилсэн цол бус, Түрэгээс хойш Евразийн дээд эрхийг тодорхойлж ирсэн нүүдэлчин уламжлалтай эзэнт гүрний хууль ёсны илэрхийлэл болгон Өвөр Азийн харьяатууд нь хүртээсэн цол юм. Чин улсын эзэн хаад Монголыг шууд захирч, Монголын эзэнт гүрний уламжлалын өв залгамжлагчийн хувиар засаглаж байсан нь тэднийг энэ үеийн бүх улсаас Монголын хаант улсуудтай хамгийн шууд холбоотой болгодог.
4 захирагч
Чин улсын эхэн үеийн эзэн хаад Өвөр Ази дахь хууль ёсныхоо институцийн үндсийг тавьсан. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан сүүлчийн тусгаар Монгол улс болох Зүүнгарын хаант улсыг дарсан (1755–1758) явдал, Ар Монголыг Чин улсад нэгтгэсэн нь энэ сайтад тусгагдсан Монголын хаган уламжлалтай шууд түүхэн холбоог бий болгосон.
Хятадыг бүхэлд нь захирсан Чин улсын анхны эзэн хаан. Түүний ордон Халхын ноёдтой шууд харилцаатай байсан бөгөөд тэдний өвөг дээдсийг энэ сайтын Халх Монголын хэсэгт тусгасан. Чин-Монголын харилцаа нь Хятадыг эзлэхээс өмнө эхэлсэн Манж-Монголын ураг барилдлагын холбоонд тулгуурласан, тус улсын үндсэн улс төрийн харилцааны нэг байв.
Намтрыг уншихЗүүнгарын Галдан Бошигтыг Улаан бутан (1690), Зуун мод (1696)-ны тулалдаанд ялж, Ар Монголыг Чин улсын харьяанд баталгаажуулсан. Түүний үеийн Монголын сурвалжид Чин улсын эзэн хаанд буддын шашны монгол бичвэрт хаган цолоос гаралтай хүндэтгэлийн нэрийг хэрэглэсэн байдаг. Энх-Амгалан хаан Монголын талд томоохон аян дайныг биечлэн удирдсан Чин улсын анхны эзэн хаан бөгөөд дээд хаганы үүргийг хамгийн уламжлалт утгаар нь гүйцэтгэсэн.
Намтрыг уншихӨвөр болон Ар Монголд Чин улсын засаг захиргааны хяналтыг бэхжүүлсэн. Түүний үед Монгол ноёдын дунд Чин улсын хошууны тогтолцоо албажиж, Монголын язгууртнуудыг цол хэргэмийн нэр төрийг нь хадгалсаар Чин улсын эзэнт гүрний бүтцэд нэгтгэсэн. Түүний ивээлд байсан Монголын буддын шашны байгууллагууд эзэн хаанд хандсан зан үйлдээ хаган цолыг хэрэглэсээр байв.
Намтрыг уншихЭнэ сайтын агуулгатай хамгийн шууд холбогдох Чин улсын эзэн хаан. Зүүнгарын хаант улсын эсрэг аян дайн (1755–1758) нь сүүлчийн тусгаар Монгол улсыг мөхөөж, Зүүнгар ард түмэн, тэдний нутгийг Чин улсын захиргаанд оруулсан. Зарим түүхчдийн геноцид гэж тодорхойлдог Зүүнгарын устгал нь энэ сайтад баримтжуулсан Монголын тал нутгийн залгамжлалын сүүлчийн үйл явдал байв. Тэнгэрийн тэтгэсэн хааныг Төв Азийн лалын захирагчдын албан захидал болон Монголын буддын шашны бичвэрт хаган хэмээн хандаж байв. Түүний олон хэлт эзэн хааны тамганд монгол, манж, хятад, төвөд, араб бичээс байв.
Намтрыг унших6 захирагч
XIX зуунд Чин улсын хүч агшихын хирээр «Хятадын хаган»-ы Өвөр Азийн ард түмэнд эзлэх бодит эрх мэдэл суларсан. Гэсэн хэдий ч 1912 онд угсаа мөхөх хүртэл энэ хүндэтгэлийн нэр Шинжааны лалын шашинт харьяатууд болон Монголын зан үйлд хэрэглэгдсээр байсан бөгөөд угсаа мөхсөн нь энэ сайтын Халх Монголын хэсэгт тусгасан Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг шууд өдөөсөн.
Дотоод тогтворгүй байдал нэмэгдэж байх үед Монгол, Шинжаанд Чин улсын эрх мэдлийг хадгалсан. Энэ үеийн Шинжааны түрэг лалын шашинт сурвалжууд (уйгур, казах баримтууд) түүний эзэн хааны цолд хаган цолоос гаралтай хүндэтгэлийн нэрийг хэрэглэсээр байв.
Намтрыг уншихТүүний үед Чин улсын Өвөр Ази дахь эрх мэдэлд анхны ноцтой сорилтууд гарсан. Чин улсын дээд эрхийг удаан хүлээн зөвшөөрч байсан Төв Азийн Хокандын хант улс улам бие даан үйл ажиллагаа явуулах болсон. Гэсэн хэдий ч Хокандаас Чин улсын ордонд илгээсэн албан захидалд эзэн хааныг «Хакан-и Чин» хэмээн хүндэтгэсээр байв.
Намтрыг уншихТайпины бослого болон Хар тамхины хоёрдугаар дайны үед захирсан. Чин улсын эзэн хааны тал нутагт эзлэх бодит эрх мэдэл эрс буурсан ч түүний засаглалын турш Монголын буддын шашны байгууллагууд ширээнд хандахдаа хаган цолыг зан үйлд хэрэглэсээр байв.
Намтрыг уншихХүүхэд насны эзэн хаан. Түүний төлөөлөн захирах үед Ар Монголд Чин улсын нэрлэсэн эрх мэдэл үргэлжилсэн. Монголын язгууртнууд хошууны тогтолцоогоо хадгалж, Чин улсын ширээнд хаган цолоос гаралтай нэрс зэрэг уламжлалт хүндэтгэлийн нэрсээр хандсаар байв.
Намтрыг уншихТүүний үед Чин улс «Шинэ засаг» шинэчлэлээр Өвөр Ази дахь засаг захиргаагаа шинэчлэхийг оролдсон нь Монгол ноёдын эрх ямбыг заналхийлж, 1911 оны Монголын хувьсгалд хүргэсэн тусгаар тогтнолын үзлийг өдөөсөн. Түүний үеийн Ар Монголын сурвалжид хаган цолыг Чин улсын эрх мэдлийг дэмжих бус, түүнийг эсэргүүцэх утгаар хэрэглэх нь нэмэгдсэн байдаг.
Намтрыг уншихЧин улсын сүүлчийн эзэн хаан. 1911 оны хувьсгалаар угсаа мөхсөн нь 1911 оны 12-р сард Монголын тусгаар тогтнолын тунхаглалыг шууд өдөөж, Жибзундамба хутагтыг Богд хаанаар өргөмжилсөн бөгөөд энэ үйл явдлаар энэ сайтын Халх Монголын хэсэг эхэлдэг. Пуи хаан ширээнээсээ татгалзсанаар Чин улсын «Хятадын хаган» гэх нэхэмжлэл дуусч, Хятадын эзэнт гүрэн болон Монголын тал нутгийн уламжлалын хоорондох сүүлчийн институцийн холбоо тасарсан.
Намтрыг уншихЦааш судлах
